Αρχαίοι Χοροί
Αρχαίοι Χοροί
24 Σεπτεμβρίου 2017

Γνωριμία με την Ιζαντόρα Ντάνκαν μέσα από το λεύκωμα «Ιζαντόρα Ντάνκαν και οι καλλιτέχνες»

Ιζαντόρα Ντάνκαν

Από τον Άλκη Ράφτη

Το 1903 η Ντάνκαν ήρθε με τον αδελφό της Ραίημοντ στην Αθήνα, όπου ονειρευόταν πάντα να εγκατασταθεί και να ιδρύσει τη σχολή της, τη σχολή από όπου θα ξεπηδούσαν οι πρώτοι χορευτές του μοντέρνου χορού, εμπνευσμένου από τον αρχαίο ελληνικό χορό.

Αρχισαν να χτίζουν ένα σπίτι, που έμεινε από τότε μισοτελειωμένο και ολοκληρώθηκε από το Δήμο Βύρωνα. Με την ευκαιρία αυτή παρουσιάζεται σήμερα κάτι που έλειπε από τη διεθνή βιβλιογραφία: ένα απάνθισμα από τα έργα των σημαντικότερων καλλιτεχνών που τη γνώρισαν και την αποθανάτισαν.

To λεύκωμα Ιsadora Duncan και οι καλλιτέχνες του Αλκη Ράφτη είναι ένα αφιέρωμα στο έργο της Ισιδώρας μέσα από τα έργα πολλών καλλιτεχνών που εκείνη ενέπνευσε.

Ζωγράφοι όπως ο ισπανός Jose Clara, γλύπτες όπως ο γάλλος Bourdelle που η έφτιαξε τα ανάγλυφα του θεάτρου Champs Elysees με φιγούρες από την Ιζαντόρα και τον Νιζίσκυ, ποιητές, λογοτέχνες κ.ά. έλληνες και ξένοι παρουσιάζουν τα έργα τους μέσα σε αυτό το λεύκωμα και μερικά για πρώτη φορά  σε παγκόσμια κλίμακα.

Και αυτό έγινε από τον Άλκη Ράφτη που εκτός από συγγραφέας είναι και ένας φανατικός  συλλέκτης όσον αφορά στο χορό (κείμενα φωτογραφίες κλπ.)

Λίγα λόγια από αυτά που περιέχει το λεύκωμα

 Ελληνικό πνεύμα

Δεν ήταν οι μόνοι που λάτρεψαν την Ελλάδα. Εκατό χρόνια πριν από την Ιζαντόρα και τον Ραίημοντ, αμέτρητοι επιφανείς ξένοι γοητεύτηκαν από το αρχαίο κάλλος και του έμειναν πιστοί παρ’ όλα τα φαρμάκια που τους πότισε η νεότερη Ελλάδα. Οι Ντάνκαν όμως, ακόμα μια φορά ξεπέρασαν τους άλλους: αυτοί μετέτρεψαν σε καθημερινή πράξη την Αρχαιότητα, την δοκίμασαν πάνω στο σώμα τους. Φορούσαν χιτώνες και σανδάλια που έφτιαχνε ο Ραίημοντ, χόρευαν προσπαθώντας να ζωντανέψουν τις παραστάσεις των αρχαίων αγγείων.

Και το σημαντικότερο: ήρθαν να εγκατασταθούν στην Ελλάδα. Ας μην ξεχνάμε ότι πολλοί από τους μέχρι τότε ελληνολάτρες, με πρώτο τον Βίνκελμαν, δεν είχαν έρθει στην Ελλάδα ούτε καν σαν περιηγητές. Οι Ντάνκαν ήρθαν για πρώτη φορά το 1903. Στο θέμα αυτό πρωτοστατούσε ο Ραίημοντ, ο οποίος ξαναγύριζε με κάθε ευκαιρία επί 60 χρόνια.

Αλλες δύο φορές δοκίμασε να εγκατασταθεί εδώ η Ιζαντόρα, αν και αυτό ισοδυναμούσε με βέβαιη επαγγελματική αυτοκτονία. Τι θα μπορούσε να περιμένει μια διεθνής προσωπικότητα από την Ελλάδα του 1903; Μια χώρα μακρυνή, μικρή, φτωχή, κατεστραμένη από τους πολέμους και τις πολιτικές διχόνοιες, όπου δεν υπήρχαν ούτε σχολές χορού, ούτε χορευτές, ούτε καν οι συνθήκες για την ανάπτυξη της τέχνης του θεατρικού χορού. Οι προσπάθειες του Σικελιανού 20 χρόνια αργότερα απέτυχαν κι αυτές γιατί η Ελλάδα βρισκόταν πολύ πίσω για να τις δεχθεί.

Οικολογία

Το να τρως φυσικές τροφές και γενικά να ζεις σε αρμονία και επαφή με την φύση είναι κάτι που το προτείνουν σήμερα οι οικολόγοι και φαίνεται αρκετά λογικό. Πάνε όμως 100 ολόκληρα χρόνια από τότε που το πρότεινε ο Ραίημοντ Ντάνκαν. Πριν από 10 μόνο χρόνια αυτές οι ιδέες ήταν πολύ τολμηρές και γενικά άγνωστες στον πολύ κόσμο. Φανταστείτε πόσο πρωτοποριακές ήταν τότε. Το οικολογικό κίνημα ακολουθεί με διαφορά φάσης 90 ετών τον Ραίημοντ Ντάνκαν, και πάλι δεν μπορεί να τον φτάσει. Γιατί ο Ντάνκαν έκανε την οικολογία καθημερινή πράξη: ύφαινε τα ρούχα του στον αργαλειό, έφτιαχνε ο ίδιος τα σανδάλια που φορούσε, τα έπιπλά του και τα σκεύη του. Οι σημερινές οργανώσεις των οικολόγων δεν θα τολμούσαν να προτείνουν στο κοινό να τον ακολουθήσει.

Και σαν να μην ήταν αρκετά αυτά, οι Ντάνκαν έφτασαν ακόμα μακρύτερα. Ανακάλυψαν ότι υπάρχει μια κάποια οικολογική μουσική, οι λεγόμενες «φυσικές κλίμακες» που πέρασαν από την αρχαία στη βυζαντινή μουσική. Αυτό οι σημερινοί οικολόγοι δεν το έχουν ακόμα υποψιαστεί, ότι υπάρχει δηλαδή μια κάποια «οικολογία της μουσικής». Η Ιζαντόρα τόλμησε να χορέψει μ’ αυτή τη μουσική, ο Ραίημοντ την δίδασκε επί δεκαετίες, αλλά και αυτές οι προσπάθειες χάθηκαν γιατί ήταν εξαιρετικά πρωτοπόρες.

Αναφέρομαι περισσότερο στην Ιζαντόρα γιατί εκείνη έγινε διάσημη. Τα δυο αδέλφια ήταν πάντα κοντά και το ένα επηρέαζε το άλλο, γι αυτό μπορούμε να μιλάμε για το «φαινόμενο Ντάνκαν» από ιστορική άποψη. Ο Ραίημοντ δεν κέρδισε τη δόξα γιατί κινήθηκε σε χώρους πεζούς και ήταν πιο προσγειωμένος. Ηταν όμως κι εκείνος ανάλογα πρωτοπόρος με τον τρόπο του.

Θα αναφέρω μόνο ότι ασχολήθηκε με επιτυχία με τη δραματική τέχνη, την ποίηση, τη ζωγραφική, την υφαντική, τη γλυπτική, την ταπητουργική, την τυπογραφία, τη φιλοσοφία, τις επιχειρήσεις, το τραγούδι, τη σανδαλοποιία, την οικοδομική, την ξυλογλυπτική, καθώς και την ευρωπαϊκή και τη βυζαντινή μουσική.

Ολα αυτά – και ίσως μου διαφεύγουν άλλα – τα δίδασκε αρχικά στην Αθήνα και κατόπιν μέχρι τον θάνατό του το 1967 στη «Ακαδημία» που είχε ιδρύσει στο Παρίσι, δίνοντας κατά καιρούς παραστάσεις στη Νέα Υόρκη. Θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρω, γιατί έχει κάποια επικαιρότητα, το ότι ο Ραίημοντ Ντάνκαν ήταν αυτός που το 1914 μετά την απελευθέρωση της Ηπείρου από τον ελληνικό στρατό πήγε στους Αγίους Σαράντα και βοηθούσε τους Βορειοηπειρώτες να αντιμετωπίσουν τη δυστυχία που τους άφησε ο ελληνοτουρκικός πόλεμος. Ηταν τόσο άσχημες οι συνθήκες που η γυναίκα του Πηνελόπη, αδελφή του Αγγελου Σικελιανού εκεί αρρώστησε και τελικά πέθανε. Είναι μεγάλη αδικία να μην έχει τιμηθεί αυτός ο μεγάλος φιλέλληνας για το έργο του και την παντοειδή προσφορά του στην Ελλάδα.

Η συμβολή της στο χορό

Είναι περιττό να μιλήσουμε για την κεφαλαιώδη σημασία που είχε για την εξέλιξη του χορού η εμφάνιση της Ντάνκαν. Το ότι ανήκει στους μεγάλους του χορού είναι κοινοτοπία, και μόνο από το γεγονός ότι δεν υπάρχει βιβλίο ιστορίας του χορού που να μην της αφιερώνει μερικές σελίδες. Το ότι όμως ήταν η πιο μεγάλη μορφή θα βρεθούν αρκετοί να το αμφισβητήσουν. Ας προσέξουμε όμως ποιοι είναι αυτοί.

Είναι όσοι μένουν προσκολλημένοι στην όποια τεχνική διδάχτηκαν και αισθάνονται την ανάγκη να υπερασπιστούν. Αυτοί που δεν έχουν την πλατιά καλλιέργεια ή την λεπτή ευαισθησία για να δουν πέρα από τα στενά όρια του δικού τους είδους χορού (ακαδημαϊκός, μοντέρνος, τζαζ, καρακτέρ κλπ.) και να αντιληφθούν τον χορό σαν τέχνη που αγκαλιάζει όλη την υφήλιο και όλες τις εποχές. Μέσα σ’ αυτήν την τεράστια πολυμορφία τεχνικών, η τεχνική του καθενός φαίνεται μηδαμινή, ενώ η μη-τεχνική της Ντάνκαν φαίνεται μεγάλη.

Το ότι ο χορός α-λα Ντάνκαν δεν εξαπλώθηκε όπως άλλες σχολές ή μόδες, πιστεύω ότι οφείλεται στο ότι ήταν φορέας μιας αντι-εμπορικής νοοτροπίας. Δεν ήταν ένα «προϊόν» κατάλληλα «συσκευασμένο» ώστε να «πουλάει». Δεν είχε «μυστικά», δεν είχε προκαθορισμένες ασκήσεις, κάποιο πλαίσιο που μια δασκάλα χορού να μπορεί να ισχυρισθεί ότι εκείνη μόνο κατέχει και να τραβήξει μαθήτριες. Ο χορός της Ντάνκαν βασίζεται κυρίως σε μια αντίληψη για τον χορό, για το ανθρώπινο σώμα και τις εκφράσεις του, για τη θεατρικότητα. Ακόμα περισσότερο, ο χορός της Ντάνκαν είναι φορέας μιας κοσμοθεωρίας, κάτι που δεν μπορεί να πει κανείς για ορισμένες από τις διαδεδομένες τεχνικές.

Ορισμένοι ιστορικοί του χορού ρίχνουν την ευθύνη στις μαθήτριες της Ντάνκαν, υποστηρίζοντας ότι έφταιξαν αυτές που δεν ήταν αντάξιες να συνεχίσουν το έργο της. Αλλοι χρησιμοποιούν σαν κριτήριο το ότι η «σχολή Ντάνκαν» έχει σήμερα ελάχιστους εκπροσώπους, για να εμφανίσουν ότι η αξία της ήταν περιορισμένη.

Εγώ θα μειοψηφίσω υποστηρίζοντας ότι η συνεισφορά της Ντάνκαν όχι μόνο τεράστια ήταν αλλά και μοναδική στην παγκόσμια ιστορία του χορού. Ας μην την συγχέουμε με τους άλλους χορευτές, τον Νιζίνσκυ, την Παύλοβα, την Σαιντ-Ντένις – η Ντάνκαν ήταν κάτι παραπάνω από μεγάλη χορεύτρια. Ας την ξεχωρίσουμε από τις μεγάλες χορογράφους, τον Φοκίν, τον Μπαλανσίν, την Γκράχαμ – η Ντάνκαν έκανε κάτι παραπάνω από χορογραφίες.

Η Ιζαντόρα Ντάνκαν ήταν η πιο μεγάλη διότι άνοιξε τον δρόμο για τους παραπάνω και όλους τους άλλους χορευτές και χορογράφους. Ολοι εμφανίστηκαν μετά από αυτήν, επηρεασμένοι από αυτήν και το αναγνώρισαν. Πριν από αυτήν υπήρχε μόνο ένας στείρος ακαδημαϊκός χορός που έπρεπε να έρθει εκείνη για να γονιμοποιήσει.

Ηταν μια “ολική” χορεύτρια. Οι άλλοι αφιέρωσαν τη ζωή τους στο χορό, εκείνη αφιέρωσε το χορό στη ζωή. Οι άλλοι είπαν πολλά με το χορό τους, αλλά έξω από το χορό δεν είχαν τίποτα να πουν. Ενώ εκείνη έφερε την επανάσταση στο χορό και σε κάθε άλλη πτυχή της ζωής της. Εστησε το χορό στα πόδια του και τον έφερε αντιμέτωπο με τις άλλες τέχνες. Στάθηκε ισότιμα δίπλα σε καλλιτέχνες και πολιτικούς, σε φιλόσοφους και σε λόγιους, έχοντας δική της άποψη, άποψη χορεύτριας για τη ζωή και την τέχνη.

Στο e-book  που είναι διαθέσιμο στα αγγλικά – το ελληνικό βιβλίο έχει εξαντληθεί αλλά ένα e-book  στα ελληνικά θα είναι σύντομα διαθέσιμο – προσπαθούμε να δώσουμε μια εικόνα της αίσθησης που άφησε ο χορός της Ιζαντόρα στους καλλιτέχνες της εποχής της.

Ιζαντόρα Ντάνκαν